Velâyet, çocuğun bakımı, eğitimi ve gelişimine ilişkin haklarla yükümlülükleri birlikte içerir. Boşanmada velâyetin nasıl düzenleneceği, çocuğun ihtiyaçları ve yaşam koşulları değerlendirilerek belirlenir. Anne veya babanın talebi tek başına sonucu belirlemez.
Velâyet Nedir?
Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitiminde onun menfaatini gözeterek karar alır ve uygular (TMK m.339). Ergin olmayan çocuk kural olarak ana ve babasının velâyeti altındadır; yasal sebep olmadan velâyet onlardan alınamaz (TMK m.335). Ana ve babanın bulunmadığı veya velâyetin kaldırıldığı durumda vesayet ayrı bir koruma yoludur.
Velâyet Türleri
Müşterek (Ortak) Velâyet
Evlilik devam ederken ana ve baba velâyeti birlikte kullanır . Ortak hayata son verilmiş veya ayrılık hâli gerçekleşmişse hâkim velâyeti eşlerden birine verebilir . Boşanmada velâyet çocuk kendisine bırakılan tarafa aittir .
Tek Başına Velâyet
TMK m.336/3, boşanmada velâyetin çocuk kendisine bırakılan tarafa ait olduğunu düzenler . Diğer ebeveynin uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı bulunur . Velâyet ile kişisel ilişki hakkı farklı konulardır.
Velâyetin Kaldırılması ve Vasi Atanması
Çocuğu koruyacak diğer önlemlerden sonuç alınamaz veya yetersiz olacağı önceden anlaşılırsa TMK m.348'deki kaldırma koşulları değerlendirilir. Velâyet her iki ebeveynden kaldırılırsa çocuğa vasi atanır. Bu, velâyetin bir akrabaya veya kuruma devri değildir. Uygun vasi seçimi ve çocuğun gerekirse aileye ya da kuruma yerleştirilmesi farklı işlemlerdir.
Velâyet Davası Sürecinin Adımları
Dava açılması
Dilekçede çocuğun bilgilerini, istenen düzenlemeyi ve bunu gerektiren olayları açıklayın. Mevcut karar varsa ekleyin; bakım ve yaşam koşullarına ilişkin delilleri taleple bağlantılı sunun. Aile Mahkemesi görevlidir (4787 sayılı Kanun m.4). Boşanma sonrasında ayrı velâyet değişikliği isteminde, kanunda aksi bulunmadıkça talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir (HMK m.382/2-b-13 ve m.384). Boşanmayla birlikte ileri sürülen taleplerde boşanma davasının yetki kuralı uygulanır (TMK m.168).
Arabuluculuk
Dava şartı arabuluculuk, 6325 sayılı Kanun m.18/A, m.18/B ve ilgili özel kanunlarda sayılan uyuşmazlıklarda uygulanır; velâyet bunlar arasında değildir. Velâyet tarafların serbestçe tasarruf edebileceği bir konu olmadığından çocuğun yararına göre mahkeme karar verir (6325 sayılı Kanun m.1/2).
Uzman incelemesi ve deliller
Çocuğun yaşam ortamı ve bakım koşulları uzman incelemesine konu olabilir. 4787 sayılı Kanun m.5, aile mahkemesindeki psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacıların görevlerini düzenler. Uzman incelemesinin kapsamı, çocuğun durumu ve dosyadaki araştırma ihtiyacına göre belirlenir.
Tarafların iddia ve savunmaları, okul ve sağlık kayıtları, tanık anlatımları ve gerektiğinde sosyal inceleme raporu birlikte değerlendirilir. Gelir düzeyi kadar çocuğun bakımının fiilen nasıl sağlandığına ve güvenliğine de bakılır. Çocuğun görüşü alınırken onu ebeveynler arasında seçim yapmaya zorlayan bir yaklaşım benimsenmemelidir.
Karar
Mahkeme, olanak bulundukça ana ve babayı dinleyerek velâyeti, kişisel ilişkiyi ve bakım giderlerine katılımı düzenler . Velâyeti kullanmayan eş çocuğun bakım ve eğitim giderlerine gücü oranında katılır . Bu konudaki ayrıntıları nafaka davası rehberinde bulabilirsiniz. İnceleme, delillerin toplanması ve tebligat ihtiyacı dosyanın sonuçlanma süresini etkiler.
Velâyet Koşulları
Çocuğun bakımı, eğitimi ve güvenliğinin nasıl sağlandığı somut olaylar üzerinden değerlendirilir. Ekonomik durum tek başına velâyeti belirleyen ölçüt değildir. Şiddet, istismar, ağır ihmal veya bağımlılık iddiası varsa bunların çocuğa etkisi ve korunma ihtiyacı araştırılır.
Sağlık sorununun varlığı da tek başına yeterli bir etiket değildir; velâyet görevini yerine getirmeye etkisi incelenir. Kanuni kaldırma koşulları ile ebeveynler arasındaki daha uygun bakım düzenini belirleme değerlendirmesi birbirine karıştırılmamalıdır.
Çocuğun Görüşünün Alınması
Görüşünü oluşturabilecek çocuğun, kendisini ilgilendiren konuda bilgilendirilmesi ve görüşünün alınması önemlidir. Sabit bir yaş eşiğini bütün çocuklara uygulamak yerine idrak gücü ve somut durum değerlendirilir. Çocuğun görüşü diğer delillerle birlikte ele alınır; tek başına ebeveyn seçimini bağlayıcı hâle getirmez.
Bu bölümün sonundaki Yargıtay kararı, BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m.12 ile Çocuk Haklarının Kullanılmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi m.3 ve m.6’ya dayanarak idrak çağındaki çocuğun görüşüne başvurulmadan velâyetin düzenlenmesini bozma sebebi saymıştır. Çocuğun görüşü ile gerektiğinde alınacak sosyal inceleme raporu diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
Kişisel İlişki Kurma Hakkı
Ana ve babadan her biri velâyeti altında bulunmayan veya kendisine bırakılmayan çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteyebilir . Görüşmelerin günleri, tatiller ve uzaktan iletişim düzeni çocuğun ihtiyaçlarına göre belirlenir.
Her ebeveyn diğerinin çocukla ilişkisini zedelemekten ve eğitimini engellemekten kaçınmalıdır. Çocuğun huzurunun tehlikeye girmesi veya kanundaki diğer sebeplerde kişisel ilişki reddedilebilir ya da kaldırılabilir (TMK m.324). Mahkeme, kişisel ilişki düzeninin gereklerine uyulmaması hâlinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velâyetin değiştirilebileceğini kararında ihtar eder .
Velâyetin Değiştirilmesi
Yeni olgular gerekli kıldığında velâyet düzeni yeniden değerlendirilebilir (TMK m.183). Bakımın aksaması veya yaşam ortamının çocuğun yararına aykırı hâle gelmesi gibi olayları somutlaştırın. Değişiklik istemi için velâyetin değiştirilmesi rehberindeki görev, yetki ve delil ayrımlarını inceleyebilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Velâyet davasında zorunlu arabuluculuk var mı?
Hayır. Velâyet serbestçe tasarruf edilebilen bir uyuşmazlık değildir; dava şartı arabuluculuk uygulanmaz. Çocuğun yararı doğrultusunda mahkeme karar verir.
Çocuk kaç yaşında tercih bildirebilir?
Her dosyaya uygulanacak sabit bir yaş eşiği yoktur. Görüşünü oluşturabilen çocuğun görüşü alınır; bu görüş tek başına mahkemeyi bağlamaz, diğer deliller ve çocuğun yararıyla birlikte değerlendirilir.
Velâyet alamayan ebeveyn çocuğu görebilir mi?
Uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkı vardır. Mahkeme çocuğun durumuna göre bir düzen kurar; TMK m.324'teki sınırlama sebepleri saklıdır.
Velâyet davası ne kadar sürer?
Uzman incelemesi, delil ihtiyacı ve tebligat işlemlerine göre değişir. Sonuçlanma süresi, rapor ve tebligatların tamamlanması ile duruşma takvimine bağlıdır.
