Adli Yardım Nedir? Şartları, Başvuru ve Kapsamı

Adli yardım, yargılama veya takip giderlerini karşılayacak güçten yoksun kişilerin, dava harcı ve diğer giderlerden geçici muafiyet ile gerektiğinde ücretsiz ya da ücreti sonradan ödenecek avukat desteğiyle haklarını arayabilmesini sağlayan bir koruma mekanizmasıdır. Temelinde hak arama hürriyeti (Anayasa m.36) yer alır: ekonomik güçsüzlük, kişinin mahkemeye erişimini engellememelidir. Bu rehber, adli yardımın kimlere tanındığını, neleri kapsadığını, nasıl talep edileceğini ve hukuk ile ceza davalarında nasıl farklılaştığını madde referanslarıyla açıklar.

Hızlı cevap: Geçimini önemli ölçüde zorlaştırmadan dava giderlerini karşılayamayan kişi, talebi açıkça dayanaktan yoksun değilse adli yardımdan yararlanabilir (HMK m.334). Hukuk davalarında harç ve gider muafiyeti mahkemeden istenir; ücretsiz avukat için il barosunun adli yardım bürosuna başvurulur (Avukatlık Kanunu m.176 vd.). Ceza davalarında ise ücretsiz savunma avukatı, müdafi hakkı kapsamındadır (CMK m.150).

Adli Yardım Ne Demek?

Adli yardım, "parası olmayan hakkını arayamasın" sonucunu önleyen bir adalete erişim aracıdır. İki yönü vardır:

1. Maddi yardım (gider muafiyeti): Dava harcı, tebligat, bilirkişi ve keşif avansı gibi yargılama giderlerinin geçici olarak alınmaması.
2. Hukuki yardım (avukat): Kişinin avukat tutacak gücü yoksa, ücreti Devletçe ya da Hazinece karşılanan bir avukatın görevlendirilmesi.

Türk hukukunda bu koruma tek bir kanunda değil, dava türüne göre farklı kanunlarda düzenlenmiştir. Doğru kanalı seçmek, başvurunun kabulü için önemlidir.

Adli Yardımın Üç Kanalı: Mahkeme, Baro ve Ceza Davası Müdafii

| Kanal | Yasal dayanak | Ne sağlar | Hangi davada | | -- | -- | -- | -- | | Mahkeme adli yardımı | HMK m.334-340 | Harç/gider muafiyeti + gerekirse avukat | Hukuk (medeni) davaları | | Baro adli yardımı | Avukatlık Kanunu m.176 vd. | Ücretsiz avukat (adli yardım bürosu) | Hukuki yardıma muhtaç kişiler | | Müdafilik (ceza) | CMK m.147, m.150 | Ücretsiz savunma avukatı (müdafi) | Ceza soruşturma ve kovuşturması |

Bu kanallar çoğu zaman birbirini tamamlar. Örneğin bir hukuk davasında mahkeme, adli yardım kapsamında avukat gerektiğinde barodan görevlendirme ister; bu avukatın ücreti yargılama gideri olarak Hazineden ödenir (HMK m.340).

Mahkeme Adli Yardımı: Kimler Yararlanır? (HMK m.334)

Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.334'e göre, kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen ya da tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler; iddia ve savunmalarında, geçici hukuki koruma taleplerinde ve icra takibinde, talepleri açıkça dayanaktan yoksun olmamak kaydıyla adli yardımdan yararlanabilir.

İki temel ölçüt vardır:

1. Mali yetersizlik: Giderleri, geçimi ciddi biçimde zorlaştırmadan karşılayamamak.
2. Talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması: Davanın baştan temelsiz olmaması.

• Yabancılar bakımından adli yardım, ayrıca karşılıklılık şartına bağlıdır (m.334/3).
• Güncel gelişme: Kamuya yararlı dernek ve vakıfların adli yardımına ilişkin m.334/2 hükmü, Anayasa Mahkemesi'nin 24/9/2024 tarihli (E:2024/78, K:2024/164) kararıyla iptal edilmiştir.

Adli Yardım Neleri Kapsar? (HMK m.335)

Mahkemece verilen adli yardım kararı ilgiliye şunları sağlar:

• a) Yapılacak tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet (harç, posta/tebligat, bilirkişi, keşif ve tanık avansı dâhil).
• b) Yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyet.
• c) Dava veya icra sırasında yapılması gereken tüm giderlerin Devlet tarafından avans olarak ödenmesi.
• ç) Dava avukatla takip edilecekse, ücreti sonradan ödenmek üzere bir avukat temini.

Mahkeme, kişinin bu kalemlerin yalnızca bir kısmından yararlanmasına da karar verebilir (m.335/2). Adli yardım, hükmün kesinleşmesine kadar devam eder ve istinaf ile temyiz aşamalarını da kapsayabilir (m.335/3).

Adli Yardım Talebi Nasıl ve Nereye Yapılır? (HMK m.336)

• Adli yardım, asıl talebin ya da işin karara bağlanacağı mahkemeden istenir; icra ve iflas takiplerinde ise takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesinden istenir.
• Kanun yollarında talep, bölge adliye mahkemesine veya Yargıtay'a yapılır.
• Talepte bulunan kişi; iddiasının özetini, dayandığı delilleri ve giderleri karşılayamayacak durumda olduğunu gösteren mali belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır.
• Adli yardım talebine ilişkin evrak, her türlü harç ve vergiden muaftır (m.336/4).

Talebin Reddi ve İtiraz (HMK m.337)

• Mahkeme, talep hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir; talep hâlinde inceleme duruşmalı yapılır.
• Ret kararında, sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebi açıkça belirtilir.
• Redde karşı, tebliğden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vererek itiraz edilebilir; itiraz başka bir merci tarafından incelenir ve bu inceleme sonucu verilen karar kesindir (m.337/2).
• Adli yardım, daha önce yapılmış yargılama giderlerini kapsamaz (m.337/3).

Baro Adli Yardımı: Ücretsiz Avukat (Avukatlık Kanunu m.176 vd.)

Maddi gücü avukat tutmaya yetmeyen kişiler, hukuk uyuşmazlıklarında il barosunun adli yardım bürosuna başvurarak ücretsiz avukat talep edebilir. Bu hizmet, baro yönetim kurulunca avukatlar arasından oluşturulan adli yardım bürosu tarafından yürütülür (Avukatlık Kanunu m.177). Görevlendirilen avukatın ücreti baro ve Hazine kaynaklarından karşılanır (m.180); böylece başvurana ücret yükü doğmaz.

Gaziantep'te bu başvuru, Gaziantep Barosu Adli Yardım Bürosu aracılığıyla yapılır. Büro, başvuranın mali durumunu ve talebin ciddiyetini ön değerlendirmeye tabi tutar.

Ceza Davasında Ücretsiz Avukat: Müdafi (CMK m.150)

Ceza soruşturma ve kovuşturmalarında ücretsiz avukat, teknik olarak "adli yardım" değil müdafilik kapsamındadır; ancak amaç aynıdır: savunma hakkının ekonomik nedenlerle zayıflamaması.

• İsteğe bağlı görevlendirme: Şüpheli veya sanık, müdafi seçecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde kendisine baro tarafından bir müdafi görevlendirilir (CMK m.150/1). İfade alma ve sorgu sırasında bu hak hatırlatılır (CMK m.147/1-c).
• Zorunlu müdafilik (istem aranmaksızın): Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul ya da sağır ve dilsiz ise, istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir (CMK m.150/2). Aynı kural, alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yürütülen soruşturma ve kovuşturmalarda da uygulanır (CMK m.150/3).

Bu müdafiin ücreti de Devletçe karşılanır. Suç mağdurları için de benzer bir avukat görevlendirme imkânı vardır (CMK m.234).

Ertelenen Giderler Sonradan Alınır mı? (HMK m.339)

Adli yardım, gideri silmez, erteler. Adli yardımla ertelenen tüm yargılama giderleri ve Devletçe ödenen avanslar, dava veya takip sonunda haksız çıkan taraftan tahsil edilir. Adli yardımdan yararlanan kişi haksız çıkarsa, giderlerin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitlerle ödenmesine karar verilebilir; tahsilin yararlananın mağduriyetine yol açacağı açıkça anlaşılırsa mahkeme tamamen veya kısmen muafiyet verebilir (m.339/2).

Gaziantep'te Adli Yardıma Nasıl Başvurulur?

• Hukuk davalarında ücretsiz avukat için: Gaziantep Barosu Adli Yardım Bürosu'na (Gaziantep Adliyesi) şahsen başvuru + ön değerlendirme görüşmesi.
• Harç ve gider muafiyeti için: Davanın açılacağı mahkemeye, dava dilekçesiyle birlikte adli yardım talebi (HMK m.336).
• Ceza davalarında: İfade/sorgu aşamasında müdafi talebi; zorunlu müdafilik hâllerinde istem aranmaksızın görevlendirme yapılır (CMK m.150).

Başvuruda genellikle kimlik ve yerleşim yeri belgesi, gelir/mal varlığı durumunu gösteren belgeler (gelir belgesi, tapu kayıt sorgusu, banka özeti) ve dava ile ilgili belgeler istenir.

Sıkça Sorulan Sorular

Adli yardım ne demek?

Yargılama giderlerini ödeme gücü olmayan kişinin, harç/gider muafiyeti ve gerektiğinde ücretsiz avukat desteğiyle hak aramasını sağlayan koruma mekanizmasıdır. Hukuk davalarında HMK m.334-340, ücretsiz avukatta Avukatlık Kanunu m.176 vd., ceza davalarında CMK m.150 esas alınır.

Adli yardım şartları nelerdir?

İki şart aranır: mali yetersizlik (giderleri geçimi ciddi zorlaştırmadan karşılayamamak) ve talebin açıkça dayanaktan yoksun olmaması (HMK m.334). Yabancılar için ayrıca karşılıklılık şartı vardır.

Adli yardım neleri kapsar?

Tüm yargılama ve takip giderlerinden geçici muafiyet, teminat muafiyeti, giderlerin Devletçe avanslanması ve gerekirse avukat (HMK m.335). Mahkeme bunların yalnızca bir kısmına da hükmedebilir.

Adli yardım talebi nereye yapılır?

Harç/gider muafiyeti, davanın görüleceği mahkemeden; icra takiplerinde icra mahkemesinden; istinaf/temyizde bölge adliye mahkemesi veya Yargıtay'dan istenir (HMK m.336). Ücretsiz avukat için il barosunun adli yardım bürosuna başvurulur.

Adli yardım nasıl alınır, ücretsiz avukat verilir mi?

Hukuk davalarında baro adli yardım bürosu ücretsiz avukat görevlendirir (Avukatlık Kanunu m.177); ceza davalarında müdafi görevlendirilir (CMK m.150). Ücret baro/Hazine/Devlet kaynaklarından karşılanır.

Ceza davasında ücretsiz avukat hakkı var mı?

Evet. Müdafi seçecek durumda olmadığını beyan eden şüpheli/sanığa istemi hâlinde müdafi görevlendirilir; çocuk, kendini savunamayacak malul, sağır-dilsiz olanlar ile alt sınırı beş yıldan fazla hapis gerektiren suçların sanıklarına ise istem aranmaksızın görevlendirilir (CMK m.150).

Adli yardımla ertelenen gider sonradan ödenir mi?

Giderler, dava sonunda haksız çıkan taraftan alınır. Yararlanan haksız çıkarsa bir yıla kadar aylık taksitle ödeyebilir; mağduriyet hâlinde mahkeme muafiyet verebilir (HMK m.339).

Adli yardım sicile işler mi?

Hayır. Adli yardımdan yararlanmak adli sicile veya kimlik belgelerine işlemez.

---

Güncellik notu: Bu rehber, HMK m.334-340, Avukatlık Kanunu m.176 vd. ve CMK m.150'nin yürürlükteki metinleri esas alınarak hazırlanmış; madde içerikleri resmî mevzuatla teyit edilmiştir (m.334/2'nin Anayasa Mahkemesi'nce iptali dâhil). Somut başvuruda güncel mevzuat ve baro uygulaması dikkate alınmalıdır.

İlgili rehberler:

• Boşanmada Adli Yardım Rehberi
• Dava Nasıl Açılır?
• 6100 Sayılı HMK Rehberi
• İcra Takibi Rehberi
• Ceza Davası Rehberi

Gaziantep'te adli yardım başvurusu, ücretsiz avukat hakkı, harç muafiyeti veya dava süreçleri için Av. M. Furkan Gür ile iletişime geçin. Ön görüşme: 0552 692 90 90.