Yeni İnfaz Yasası Rehberi - Koşullu Salıverilme ve Denetimli Serbestlik

İnfaz hukuku, mahkeme kararında yazan hapis cezasının ceza infaz kurumunda ve denetimli serbestlik altında nasıl yerine getirileceğini belirleyen teknik bir alandır. Ceza yargılamasında hüküm kesinleştiğinde dosya bitmiş sayılmaz; asıl soru bu kez cezanın hangi infaz rejimine tabi olduğu, koşullu salıverilme tarihinin nasıl hesaplanacağı, denetimli serbestlikten yararlanılıp yararlanılamayacağı ve iyi hal değerlendirmesinin ne yönde yapılacağıdır.

Kamuoyunda bu alan çoğu zaman "yeni infaz yasası" veya "infaz indirimi" gibi kısa ifadelerle anlatılır. Ancak 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun bakımından herkes için tek ve basit bir oran yoktur. İnfaz hesabı; suçun işlendiği tarih, suç tipi, mahkumiyetin kesinleşme durumu, tekerrür hükümleri, cezanın niteliği, disiplin geçmişi, açık ceza infaz kurumuna ayrılma koşulları ve denetimli serbestlik şartları birlikte değerlendirilerek yapılır.

Bu nedenle "şu an bütün cezaların yarısı yatılır" veya "her hükümlü son üç yılı dışarıda geçirir" gibi genellemeler hatalıdır. Bazı suçlarda genel koşullu salıverilme oranı 1/2 olarak uygulanabilirken, bazı suçlarda 2/3 veya 3/4 gibi daha ağır oranlar gündeme gelir. Ayrıca 30.03.2020 tarihine kadar işlenen suçlar için getirilen geçici düzenlemeler ile bu tarihten sonraki suçlar aynı şekilde ele alınmaz. Bu rehber, yalnız yürürlükteki resmi kanun sistematiği içinde temel çerçeveyi açıklar.

5275 Sayılı Kanun ve 7242 Sayılı Değişiklik Neyi Düzenler?

5275 sayılı Kanun, hapis cezalarının ve güvenlik tedbirlerinin nasıl infaz edileceğini düzenler. Koşullu salıverilme, denetimli serbestlik, açık ve kapalı ceza infaz kurumları, iyi hal değerlendirmesi, disiplin yaptırımları ve infaz hakimliğine başvuru yolları bu alanın temel parçalarıdır.

7242 sayılı Kanun ise 2020 yılında 5275 sayılı Kanun'da önemli değişiklikler yapmıştır. Bu değişikliklerden sonra özellikle koşullu salıverilme oranları, denetimli serbestlik uygulaması ve 30.03.2020 tarihine kadar işlenen suçlara ilişkin geçici rejim daha fazla tartışılır hale gelmiştir. Fakat 7242 sayılı Kanun bütün suçlar için aynı sonucu doğuran bir genel af değildir. Mahkumiyet hükmü ortadan kalkmaz, adli sicil etkileri kendiliğinden silinmez ve ceza infaz rejimi dosyanın özelliklerine göre belirlenir.

İnfaz hesabında ilk ayrım, mahkumiyetin hangi suçtan verildiğidir. İkinci ayrım, suç tarihidir. Üçüncü ayrım ise hükümlünün iyi hal, tekerrür, disiplin ve kurum içi değerlendirme durumudur. Bu üç aşama atlanarak yapılan hesap, özellikle cinsel suçlar, uyuşturucu ticareti, terör suçları, kasten öldürme ve mükerrer suçlular bakımından ciddi yanılgı yaratabilir.

Koşullu Salıverilme Nedir?

Koşullu salıverilme, hükümlünün cezasının tamamını kapalı veya açık ceza infaz kurumunda geçirmeden, kanunda öngörülen kısmı iyi halli olarak infaz ettikten sonra kalan süreyi dışarıda belirli yükümlülükler altında geçirmesidir. Bu kurum cezanın silinmesi anlamına gelmez. Hükümlü koşullu salıverildikten sonra denetim süresi içinde yeni suç işlerse veya yükümlülüklere aykırı davranırsa, salıverilme kararı geri alınabilir.

Genel çerçevede 7242 sonrası birçok suç bakımından koşullu salıverilme oranı 1/2 olarak düzenlenmiştir. Ancak bu genel kural, tüm suçlar için uygulanmaz. Kanunda özel olarak sayılan veya özel kanunlarda farklı infaz rejimine bağlanan suçlarda 2/3 ya da 3/4 gibi daha ağır oranlar söz konusu olabilir. Bu yüzden mahkeme kararındaki ceza miktarı kadar suçun adı, sevk maddesi, nitelikli hal ve suç tarihi de incelenmelidir.

Örneğin basit bir malvarlığı suçu ile örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçun infaz rejimi aynı olmayabilir. Kasten öldürme, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, terör suçları, devletin güvenliğine veya anayasal düzene karşı suçlar gibi alanlarda genel oran üzerinden hesap yapmak yanıltıcıdır. Tekerrür hükümleri uygulandığında da koşullu salıverilme oranı ve infaz rejimi ağırlaşabilir.

İnfaz Oranları: 1/2, 2/3 ve 3/4 Neden Değişir?

İnfaz oranı, hükümlünün koşullu salıverilmeden yararlanabilmesi için cezanın ne kadarını infaz kurumunda geçirmesi gerektiğini gösterir. Genel suçlarda 1/2 oranı gündeme gelebilir. Bu, her dosyada cezanın yarısının kesin olarak cezaevinde geçirileceği anlamına da gelmez; denetimli serbestlik, açık ceza infaz kurumuna ayrılma ve iyi hal değerlendirmesi ayrıca hesaba katılır.

Bazı suçlarda kanun koyucu daha sıkı bir rejim öngörmüştür. Bu grupta 2/3 oranı uygulanabilen suçlar bulunur. Cinsel dokunulmazlığa karşı bazı suçlar, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, kasten öldürme ve örgütlü suçlar gibi dosyalarda infaz hesabı genel kurala göre yapılmaz. Terör suçları bakımından ise 3/4 oranı gibi daha ağır koşullu salıverilme rejimleri gündeme gelebilir.

Burada kritik nokta, oran bilgisinin yalnız suç tipine bakılarak bile her zaman tamamlanmamasıdır. Suç tarihi, mahkumiyet maddesi, nitelikli hal, tekerrür, yaş küçüklüğü, cezanın adli para cezasına çevrilip çevrilmediği, birden fazla cezanın toplanması ve lehe kanun değerlendirmesi ayrıca incelenir. Bu nedenle internetteki genel infaz tabloları çoğu dosyada yalnız başlangıç fikri verir; kesin hesap yerine geçmez.

30.03.2020 Suç Tarihi Ayrımı Neden Önemli?

5275 sayılı Kanun'un geçici düzenlemeleri içinde 30.03.2020 tarihi özel önem taşır. 7242 sayılı Kanun'la getirilen geçici rejim, belirli şartlarla 30.03.2020 tarihine kadar işlenen suçlar bakımından denetimli serbestlik süresinin daha geniş uygulanmasına imkan tanımıştır. Ancak bu geçici kolaylık her suç için geçerli değildir ve 30.03.2020 sonrasında işlenen suçlar bakımından aynı sonuca otomatik olarak gidilemez.

Bu ayrım uygulamada çok önemlidir. Aynı suçtan aynı cezayı alan iki kişi, yalnız suç tarihleri farklı olduğu için farklı infaz sonucuyla karşılaşabilir. Bir dosyada suç tarihi 30.03.2020 öncesindeyse geçici madde kapsamı ayrıca değerlendirilir. Suç tarihi bu tarihten sonraysa genel rejime dönülür ve geçici madde üzerinden otomatik avantaj beklenmez.

Geçici rejimin dışında bırakılan suçlar da ayrıca incelenmelidir. Terör suçları, örgüt faaliyeti kapsamında işlenen bazı suçlar, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar, uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti, kasten öldürme ve kanunda özel olarak istisna edilen diğer alanlarda geçici düzenlemenin kapsamı sınırlı olabilir. Bu yüzden "suç 2020 öncesi, o halde doğrudan denetimli serbestlik çıkar" yaklaşımı güvenli değildir.

Denetimli Serbestlik ile Koşullu Salıverilme Aynı Şey Değildir

Uygulamada en sık karıştırılan iki kavram denetimli serbestlik ve koşullu salıverilmedir. Koşullu salıverilme, cezanın kanunda öngörülen belirli kısmının iyi halli olarak infaz edilmesinden sonra kalan sürenin koşullu şekilde dışarıda geçirilmesidir. Denetimli serbestlik ise koşullu salıverilme tarihine belirli süre kalan hükümlünün, kurum dışına çıkarılarak denetim altında topluma uyum sürecine alınmasıdır.

Başka bir ifadeyle denetimli serbestlik, koşullu salıverilme tarihinden önce devreye girebilen bir infaz kurumudur. Hükümlü denetimli serbestlikte imza, belirli yerde ikamet, kamuya yararlı işte çalışma, eğitim programına katılma, tedavi veya belirli yerlere gitmeme gibi yükümlülüklerle karşılaşabilir. Yükümlülüklere uyulmaması halinde denetimli serbestlik kararı kaldırılabilir ve hükümlünün ceza infaz kurumuna alınması gündeme gelebilir.

Genel rejimde denetimli serbestlik süresi ile geçici madde kapsamındaki denetimli serbestlik süresi aynı değildir. 30.03.2020 öncesi suçlar bakımından geçici düzenleme kapsamı varsa süre daha geniş uygulanabilir. Buna karşılık 30.03.2020 sonrası suçlarda veya kapsam dışı suçlarda aynı hesabı yapmak hatalı olur. İnfaz savcılığı ve ceza infaz kurumu, hükümlünün dosyasını bu ayrımlara göre değerlendirir.

İyi Hal Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik yalnız matematik hesabıyla belirlenmez. Hükümlünün iyi halli olup olmadığı, ceza infaz kurumundaki tutum ve davranışları üzerinden değerlendirilir. Bu değerlendirme, İdare ve Gözlem Kurulu tarafından yapılır ve yalnız disiplin cezası bulunup bulunmadığına indirgenemez.

İyi hal değerlendirmesinde hükümlünün kurum kurallarına uyumu, eğitim ve iyileştirme programlarına katılımı, diğer hükümlüler ve personelle ilişkisi, pişmanlık ve topluma uyum göstergeleri, risk değerlendirmesi, disiplin geçmişi ve varsa mağdura veya topluma yönelik riskler birlikte ele alınabilir. Özellikle ağır suçlarda veya tekrarlayan disiplin sorunlarında iyi hal raporu infaz sonucunu doğrudan etkileyebilir.

İyi hal kararı verilmemesi halinde hükümlü veya müdafii infaz hakimliği yoluyla hukuki denetim talep edebilir. Ancak her olumsuz iyi hal değerlendirmesi otomatik olarak kaldırılmaz. Kurul kararının gerekçesi, somut olgulara dayanıp dayanmadığı, ölçülülük ve dosya içeriği birlikte incelenir.

Açık Ceza İnfaz Kurumu ve Kapalıdan Açığa Ayrılma

İnfaz hesabı yalnız koşullu salıverilme oranından ibaret değildir. Hükümlünün kapalı ceza infaz kurumundan açık ceza infaz kurumuna ayrılıp ayrılamayacağı da fiili infaz sürecini etkiler. Açık kuruma ayrılma şartları; cezanın türü, suç tipi, iyi hal, disiplin durumu, kalan süre ve ilgili yönetmelik hükümlerine göre belirlenir.

Açık ceza infaz kurumuna ayrılma, tahliye anlamına gelmez. Hükümlü cezasını daha farklı bir infaz kurumunda çekmeye devam eder. Açık kurumdan firar, yükümlülüklere aykırılık veya disiplin sorunu halinde kapalı kuruma iade gündeme gelebilir. Bu nedenle açık cezaevi ile denetimli serbestlik de birbirine karıştırılmamalıdır.

Bazı suçlarda açık kuruma ayrılma daha sıkı şartlara bağlanabilir veya fiilen daha geç gündeme gelebilir. Özellikle terör, cinsel suç, uyuşturucu ticareti, örgütlü suç ve tekerrür dosyalarında açık cezaevi, koşullu salıverilme ve denetimli serbestlik hesabı birlikte ve dikkatli yapılmalıdır.

Mükerrirler ve Özel Suç Grupları

Tekerrür, daha önce işlenen suç nedeniyle kesinleşmiş mahkumiyeti bulunan kişinin belirli koşullarda yeniden suç işlemesi halinde infaz rejimini ağırlaştırabilir. Mükerrirler hakkında uygulanan infaz rejimi, genel hükümlülere göre farklı sonuç doğurabilir. İkinci kez tekerrür gibi durumlarda koşullu salıverilmeden yararlanma imkanı daha da sınırlı hale gelebilir.

Terör suçları, örgüt faaliyeti kapsamında işlenen suçlar, cinsel dokunulmazlığa karşı suçlar ve uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti suçları da özel dikkat gerektirir. Bu alanlarda yalnız mahkeme kararındaki yıl sayısını alıp 1/2 oranına bölmek doğru değildir. Suçun kanuni nitelendirmesi, özel kanun hükümleri, suç tarihi ve hükümlünün infaz dosyası birlikte incelenmelidir.

Çocuklar, yaşlılar, kadın hükümlüler, ağır hastalık veya engellilik halleri gibi bazı özel durumlarda farklı infaz kurumları ve uygulamalar gündeme gelebilir. Ancak bu durumlar da otomatik tahliye anlamına gelmez; sağlık raporu, kurum değerlendirmesi, infaz savcılığı işlemi ve infaz hakimliği denetimi gibi aşamalar gerekebilir.

İnfaz Hesabı Yapılırken Hangi Belgeler İncelenir?

Sağlıklı bir infaz hesabı için yalnız mahkeme kararının sonuç kısmı yeterli olmayabilir. Gerekçeli karar, kesinleşme şerhi, müddetname, toplanan cezalar varsa içtima kararı, tutuklulukta geçen süreler, yakalama veya teslim tarihi, suç tarihi, sevk maddeleri, tekerrür hükümleri, disiplin kararları ve iyi hal değerlendirmeleri birlikte incelenmelidir.

Müddetname, infaz savcılığı tarafından düzenlenen ve koşullu salıverilme, hak ederek tahliye ve denetimli serbestlik tarihleri bakımından yol gösteren belgedir. Ancak müddetname hatasız kabul edilmemelidir. Suç tarihinin yanlış alınması, tutukluluk mahsup hesabının eksik yapılması, suç tipine yanlış oran uygulanması veya geçici madde kapsamının hatalı değerlendirilmesi halinde infaz hakimliğine başvuru gerekebilir.

Gaziantep'te ceza infaz kurumu, infaz savcılığı ve infaz hakimliği süreçlerinde dosya belgelerinin erken toplanması önemlidir. Hükümlü yakınlarının yalnız ceza süresine bakarak beklenti oluşturması, sonradan hayal kırıklığına ve süre kaybına yol açabilir. Özellikle birden fazla dosya, tekerrür veya kapsam dışı suç ihtimali varsa hesap mutlaka belge üzerinden yapılmalıdır.

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Yeni infaz yasası herkes için 1/2 oranı mı getirdi?

Hayır. Genel kural bazı suçlar bakımından 1/2 olarak uygulanabilir, ancak birçok suç tipi için 2/3 veya 3/4 gibi farklı oranlar gündeme gelir. Suç tarihi, suç tipi, tekerrür ve özel kanun hükümleri incelenmeden "herkes için yarı oran" denemez.

30.03.2020 tarihinden önce işlenen suçlarda denetimli serbestlik otomatik mi?

Otomatik değildir. 30.03.2020 tarihine kadar işlenen bazı suçlarda geçici düzenleme daha avantajlı sonuç doğurabilir; ancak kapsam dışı suçlar ve özel istisnalar vardır. Suç tarihi tek başına yeterli değildir, suçun niteliği ve infaz dosyası birlikte değerlendirilir.

Denetimli serbestlik tahliye anlamına gelir mi?

Denetimli serbestlik cezanın tamamen bittiği anlamına gelmez. Hükümlü kurum dışına çıksa bile denetim yükümlülüklerine tabidir. Yükümlülüklere aykırılık halinde ceza infaz kurumuna dönüş gündeme gelebilir.

Koşullu salıverilme ile denetimli serbestlik arasındaki fark nedir?

Koşullu salıverilme, cezanın kanunda öngörülen kısmı infaz edildikten sonra kalan sürenin koşullu olarak dışarıda geçirilmesidir. Denetimli serbestlik ise koşullu salıverilme tarihine belirli süre kala kurum dışına çıkıp denetim altında cezanın infazına devam edilmesidir.

İyi hal kararı verilmezse ne yapılabilir?

İdare ve Gözlem Kurulu'nun olumsuz iyi hal değerlendirmesine karşı infaz hakimliği yoluyla hukuki denetim talep edilebilir. Başvuruda kararın gerekçesi, disiplin geçmişi, eğitim ve iyileştirme programları, kurum içi davranışlar ve somut dosya belgeleri önem taşır.

Müddetnamede hata varsa nasıl düzeltilir?

Müddetnamede suç tarihi, infaz oranı, mahsup, tekerrür veya denetimli serbestlik tarihi hatalıysa infaz savcılığına başvuru ve gerektiğinde infaz hakimliği süreci gündeme gelebilir. Hata iddiası belgeyle desteklenmelidir.

Terör, cinsel suç veya uyuşturucu ticareti dosyalarında genel hesap yapılabilir mi?

Hayır. Bu suç gruplarında infaz oranı, denetimli serbestlik ve açık cezaevi şartları genel suçlara göre daha sıkı olabilir. Suçun maddesi, nitelikli hali, suç tarihi ve özel kanun hükümleri ayrıca incelenmelidir.

Yeni bir kanun çıkmadan infaz hesabı değişir mi?

İnfaz hesabı, yürürlükteki resmi kanun metni ve dosya belgeleri üzerinden yapılmalıdır. Yeni bir kanun yürürlüğe girmedikçe beklenti, haber başlığı veya yorum yazısı somut infaz hakkı doğurmaz. Bu nedenle hesap yapılırken resmi metin, suç tarihi ve müddetname esas alınmalıdır.

Sonuç

İnfaz hesabı, mahkeme kararındaki yıl sayısının basit bir formülle bölünmesi değildir. 5275 sayılı Kanun, 7242 sayılı değişiklikler, 30.03.2020 suç tarihi ayrımı, koşullu salıverilme oranı, denetimli serbestlik süresi, iyi hal değerlendirmesi, tekerrür ve özel suç grupları birlikte incelenmelidir. Aynı ceza miktarı, farklı suç tarihi veya farklı suç tipi nedeniyle farklı infaz sonucuna yol açabilir.

Gaziantep'te infaz süreciyle karşı karşıya kalan hükümlü veya yakınları için en sağlıklı adım, gerekçeli karar, kesinleşme şerhi, müddetname, tutukluluk mahsup bilgileri ve ceza infaz kurumu kayıtlarını birlikte değerlendirmektir. Belgeye dayanmayan genel oran hesabı, özellikle kapsam dışı suçlar ve geçici madde ayrımlarında yanıltıcı olabilir. Somut dosyada infaz rejimi resmi metin, suç tarihi ve hükümlünün kurum içi durumu üzerinden belirlenmelidir.

İlgili rehberler:

• Ağır Ceza Davası Rehberi
• Ceza Davası Rehberi
• Uyuşturucu Davası Rehberi
• Kasten Yaralama Rehberi